Problemin izahı
Azərbaycanda əlilliyin müəyyən edilməsi ilə bağlı əsas çətinlik ondan ibarətdir ki, insanlar prosesi bir mərhələ kimi görür, halbuki bu, bir neçə ardıcıl addımdan ibarətdir. Əvvəlcə tibbi vəziyyət sənədləşdirilməli, sonra həkim-məsləhət komissiyası tərəfindən göndəriş verilməli, daha sonra məlumat elektron sistemə daxil edilməli və yalnız bundan sonra tibbi-sosial ekspert komissiyası qərar qəbul etməlidir. Bu ardıcıllıqdan bir mərhələ gecikdikdə və ya düzgün aparılmadıqda, bütün proses uzanır.
İkinci problem məlumat azlığıdır. Bir çox şəxs əlillik üçün sadəcə diaqnozun kifayət etdiyini düşünür. Halbuki əlillik yalnız xəstəliyin adı ilə deyil, həmin halın insanın həyat fəaliyyətinə yaratdığı sabit məhdudiyyətlə qiymətləndirilir. Yəni eyni diaqnozu olan iki şəxsdə hüquqi nəticə eyni olmaya bilər.
Üçüncü problem elektron sistemlərlə bağlıdır. Son illərdə əlilliyin qiymətləndirilməsi prosesi elektron qaydada aparılır və göndərişlərin reyestrə daxil edilməsi, məlumatların adsızlaşdırılması, TSEK-ə ötürülməsi bu mexanizmin əsas hissəsidir. Amma praktikada bir çox vətəndaş bu sistemin necə işlədiyini bilmir və hansı mərhələdə prosesin dayandığını izləyə bilmir.
Bütün bunların fonunda ən böyük risk ondan ibarətdir ki, şəxs əlillik statusuna vaxtında çıxış əldə etmir. Nəticədə reabilitasiya vasitələri, əmək zəmanətləri, sosial müdafiə tədbirləri və pensiya ilə bağlı hüquqlar gecikə bilər. Əgər proses əvvəldən düzgün qurulsa, sonrakı mərhələlər daha rahat və təhlükəsiz idarə olunur.
Risklər və nəticələr
Əlilliyin müəyyən edilməsi prosesinin düzgün aparılmaması ilk növbədə hüquqi statusun gecikməsinə səbəb ola bilər. Şəxs faktiki olaraq uzunmüddətli və ciddi funksional məhdudiyyətlə yaşayır, amma əlillik statusu rəsmiləşmədiyi üçün qanunun verdiyi müdafiə alətlərindən istifadə edə bilmir. Bu da sosial müdafiəyə çıxışı zəiflədir.
İkinci ciddi risk tibbi-sosial ekspertiza üçün göndərişin alınmaması və ya gecikməsidir. Əgər tibb müəssisəsində sənədlər natamam hazırlanıbsa, komissiya qərarı gecikdirirsə və ya elektron göndəriş vaxtında reyestrə daxil edilmirsə, TSEK mərhələsi başlaya bilmir. İnsan da səbəbi anlamadan aylarla gözləmək məcburiyyətində qalır.
Üçüncü risk yanlış gözləntilə bağlıdır. Bəzi ailələr düşünür ki, hər ciddi xəstəlik avtomatik əlillik deməkdir. Halbuki qanuni yanaşmada əsas məsələ yalnız xəstəliyin mövcudluğu deyil, onun həyat fəaliyyətinə hansı dərəcədə sabit təsir göstərməsidir. Bu fərq başa düşülmədikdə, imtina qərarı gözlənilməz görünür və ailə nə edəcəyini bilmir.
Dördüncü risk isə şikayət hüququndan istifadə edilməməsidir. İmtina olduqda və ya qərarda problem olduqda bir çox şəxs prosesi bitmiş hesab edir. Halbuki əlilliyin müəyyən olunması sahəsində qərarın əsaslandırılmasını anlamaq, sənədləri yenidən gözdən keçirmək və hüquqi müdafiə yolunu seçmək mümkündür. Vaxtında addım atmaq sonradan daha ciddi hüquq itkisini önləyə bilər.
Hüquqi əsaslar
Qanuna görə: əlillik yalnız diaqnoz deyil, funksional məhdudiyyətlə bağlı hüquqi statusdur
"Əlilliyi olan şəxslərin hüquqları haqqında" Qanuna uyğun olaraq, əlillik müxtəlif maneələrlə qarşılaşdığı zaman şəxsin digər şəxslərlə bərabər səviyyədə cəmiyyət həyatında tam və səmərəli iştirakına mane olan sabit fiziki, psixi, əqli və ya hissiyyat pozuntularının olmasıdır. Sadə dildə desək, burada yalnız xəstəliyin adı yox, həmin vəziyyətin insanın gündəlik həyatına təsiri əsasdır.
Bu yanaşma çox vacibdir. Çünki bir çox insan əlilliyi yalnız tibbi diaqnoz kimi başa düşür. Halbuki hüquqi qiymətləndirmə insanın özünəqulluq, hərəkət, davranışına nəzarət, ünsiyyət, öyrənmə və əmək fəaliyyəti kimi sahələrdə nə dərəcədə məhdudlaşdığını nəzərə alır.
Qanuna görə: əlilliyin müəyyən olunması meyarları faiz və məhdudlaşma dərəcələri ilə qiymətləndirilir
"Əlilliyin müəyyən olunması meyarları"na əsasən, orqanizmin funksiyalarının pozulması faizlə qiymətləndirilir və bu qiymətləndirmədə praktik olaraq 31-60 faiz, 61-80 faiz və 81-100 faiz aralıqları tətbiq olunur. 30 faizədək pozulma hallarında əlillik müəyyən edilmir.
Bu faizlər sadəcə tibbi göstərici deyil. Onlar sonradan şəxsin hansı hüquqlardan yararlana biləcəyinə, əlilliyin müddətinə, bəzən isə pensiya və sosial təminat imkanlarına təsir edir. Buna görə faiz göstəricisinin necə müəyyən olunması praktik baxımdan da çox önəmlidir.
Qanuna görə: həyat fəaliyyətinin əsas kateqoriyaları qiymətləndirilir
Əlilliyin müəyyən olunması zamanı insanın həyat fəaliyyətinin əsas kateqoriyaları nəzərə alınır. Buraya özünəqulluq, sərbəst hərəkətetmə, istiqamətseçmə, ünsiyyət, davranışına nəzarətetmə, öyrənmə və əmək fəaliyyəti daxildir.
Bu, o deməkdir ki, əlillik yalnız tibbi nəticəyə əsasən deyil, insanın real həyat imkanları ilə əlaqəli qiymətləndirilir. Yəni şəxs diaqnoza malik ola bilər, amma onun gündəlik həyatında yaratdığı sabit məhdudiyyət hüquqi səviyyədə ayrıca araşdırılır.
Qanuna görə: əlillik müəyyən müddətə və ya müddətsiz verilə bilər
Meyarlara görə əlillik 1 il, 2 il, 5 il və ya müddətsiz müəyyən edilə bilər. Müddət şəxsin vəziyyətinin sabitliyindən, dəyişmə ehtimalından və tətbiq olunan meyarlardan asılı olur.
Müddətsiz əlillik bəzi xüsusi hallarda mümkündür. Bundan başqa, müəyyən faiz aralıqları uzun müddət ardıcıl davam etdikdə və ya yaş həddi ilə bağlı qanunda nəzərdə tutulan şərtlər yarandıqda da müddətsiz qiymətləndirmə mümkün ola bilər. Bu məqam ailələrin ən çox maraqlandığı suallardan biridir.
Qanuna görə: əlilliyin qiymətləndirilməsi elektron qaydada aparılır
"Əlilliyin qiymətləndirilməsi Qaydası"na əsasən, proses elektron qaydada aparılır. Əlilliyin qiymətləndirilməsi üçün əsas sənəd dövlət tibb müəssisəsinin göndərişidir və qiymətləndirmə zamanı yalnız göndərişdə qeyd olunmuş məlumatlar əsas götürülür.
Bu qaydanın məqsədi şəffaflıq və obyektivlik yaratmaqdır. Göndəriş sistemə daxil edildikdən sonra məlumatlar adsızlaşdırılır və qərar şəxsin kimliyi bilinmədən tibbi məlumat əsasında qəbul edilir. Bu, subyektiv yanaşma riskini azaltmağa xidmət edir.
Əlilliyin müəyyən edilməsi mərhələləri
1. Tibbi vəziyyətin sənədləşdirilməsi
Prosesin ilk mərhələsi tibbi vəziyyətin tam və düzgün sənədləşdirilməsidir. Şəxsin sağlamlıq vəziyyəti ilə bağlı epikrizlər, ambulator və stasionar müalicə sənədləri, analiz və müayinə nəticələri, görüntüləmə cavabları və xəstəlik tarixçəsi toplanmalıdır.
Bu mərhələdə ən vacib məsələ sənədlərin tam olmasıdır. Çünki sonrakı bütün qiymətləndirmə məhz bu sənədlərə söykənir. Natamam sənədlər prosesi ya gecikdirir, ya da nəticəyə mənfi təsir göstərə bilər.
2. Həkim-məsləhət komissiyasına müraciət
Əlilliyin qiymətləndirilməsi üçün göndəriş almaq məqsədilə şəxs, onun qanuni nümayəndəsi və ya müalicə həkimi tibb müəssisəsinin həkim-məsləhət komissiyasına müraciət edir. Bu komissiya tibbi əsasların yetərli olub-olmadığını yoxlayır.
Komissiya müraciətdən sonra 7 iş günündən gec olmayaraq tibbi sənədləri və müalicənin nəticələrini araşdırmalıdır. Əgər diaqnozun dəqiqləşdirilməsi üçün əlavə ixtisaslaşdırılmış müayinə lazımdırsa, bu müddət daha 10 iş gününədək uzadıla bilər.
3. Göndərişin rəsmiləşdirilməsi və reyestrə daxil edilməsi
Araşdırma başa çatdıqdan sonra komissiya göndərişin verilməsi və ya imtina ilə bağlı qərar qəbul edir. Qərar protokolla rəsmiləşdirilir. Bundan sonra qəbul edilən qərarın ardınca 5 iş günündən gec olmayaraq elektron göndəriş hazırlanmalı və "Tibbi-sosial ekspertiza müayinəsinə göndərişlərin reyestri"nə daxil edilməlidir.
Bu mərhələdə şəxsə yazılı və ya elektron məlumat verilir. Əgər məlumat verilmirsə və ya proses uzanırsa, həmin mərhələni ayrıca izləmək vacibdir. Çünki burada baş verən gecikmə TSEK baxışını birbaşa ləngidir.
4. Məlumatın "Əlillik" altsisteminə ötürülməsi
Elektron göndəriş daha sonra aidiyyəti elektron sistemə ötürülür, adsızlaşdırılır və Dövlət Tibbi-Sosial Ekspertiza və Reabilitasiya Agentliyinin tibbi-sosial ekspert komissiyasına göndərilir. Adsızlaşdırma mexanizmi qərarın obyektivliyini artırmaq üçündür.
Bu mərhələdə diqqət edilməli əsas məsələ budur ki, qiymətləndirmə şəxs haqqında əlavə qeyri-rəsmi məlumatlara deyil, məhz sistemə daxil edilmiş tibbi məlumatlara əsaslanır. Buna görə ilk göndərişin keyfiyyəti çox önəmlidir.
5. TSEK qərarı
TSEK 10 iş günündən çox olmayaraq şəxsin əlilliyini qiymətləndirir və ya səbəblərini göstərməklə imtina barədə qərar qəbul edir. Əlavə araşdırma tələb olunduqda bu müddət 15 iş gününədək uzadıla bilər.
Qərarda əlilliyin faiz göstəricisi, müddəti, səbəbi və bəzi hallarda reabilitasiya ehtiyacları ilə bağlı mühüm nəticələr olur. Bu qərar sonradan əmək hüquqları, sosial müdafiə tədbirləri və pensiya hüququ üçün əsas sənədlərdən birinə çevrilir.
Lazım olan sənədlər
Əlilliyin müəyyən edilməsi üçün əsas baza tibbi sənədlərdir. Buraya xəstəlik tarixçəsi, müalicə sənədləri, epikrizlər, analiz və instrumental müayinələrin nəticələri daxildir. Həkim-məsləhət komissiyası qərarını məhz bu sənədlər əsasında formalaşdırır.
Əsas sənəd isə dövlət tibb müəssisəsinin göndərişidir. Praktikada bu, əlilliyin qiymətləndirilməsi prosesinə rəsmi giriş nöqtəsi sayılır. Göndəriş olmadan TSEK mərhələsinə keçmək mümkün deyil.
Şəxsə aid məlumatlar, əvvəlki tibbi nəticələr, əlavə ixtisaslaşmış müayinələr və zərurət olduqda digər təsdiqləyici sənədlər də bu prosesdə rol oynaya bilər. Burada vacib olan sənəd sayının çoxluğu yox, hüquqi baxımdan yetərli və tibbi baxımdan əsaslı olmasıdır.
Müddətlər və vaxt nəzarəti
Əlilliyin müəyyən edilməsi prosesində müddətlər çox önəmlidir. Həkim-məsləhət komissiyasının baxışı üçün əsas müddət 7 iş günüdür. Diaqnozun dəqiqləşdirilməsi lazım gəldikdə bu müddət əlavə olaraq 10 iş gününədək arta bilər.
Komissiya qərar qəbul etdikdən sonra 5 iş günü ərzində elektron göndəriş reyestrə daxil edilməlidir. Daha sonra TSEK 10 iş gününədək qərar verir, əlavə araşdırma lazım olduqda bu müddət 15 iş gününədək uzadıla bilər.
Bu müddətlər praktik səbəbdən vacibdir: vətəndaş prosesi izləyə bilir və gecikməni daha rahat müəyyən edir. Əgər hər hansı mərhələdə gözləmə normadan artıq uzanırsa, bunu diqqətsiz buraxmaq olmaz. Vaxtında sorğu vermək və sənədlərin vəziyyətini yoxlamaq daha düzgün yanaşmadır.
İmtina olarsa nə etməli?
Əlilliyin müəyyən olunmasına imtina verilməsi o demək deyil ki, artıq bütün hüquqi imkanlar bitib. İlk addım imtinanın səbəbinin aydınlaşdırılmasıdır. Çünki səbəb tibbi sənədlərin natamamlığı, diaqnozun yetərincə əsaslandırılmaması və ya meyarlara uyğun sabit funksional məhdudiyyətin yetərli dərəcədə sübut olunmaması ola bilər.
İkinci addım mövcud sənədləri yenidən gözdən keçirməkdir. Əgər ilkin mərhələdə natamam və ya zəif əsaslandırılmış məlumat təqdim olunubsa, sonrakı müraciətdə bu boşluqlar aradan qaldırıla bilər. Bəzən tək problem tibbi vəziyyətin düzgün təsvir olunmamasıdır.
Üçüncü addım hüquqi və inzibati müdafiə yolunu düşünməkdir. İmtina qərarı ilə razılaşmayan şəxs qərarın qanuniliyini və əsaslılığını ayrıca qiymətləndirə bilər. Bu mərhələdə sənədlərin təhlili və prosedurun düzgün aparılıb-aparılmaması xüsusilə vacibdir.
Əgər proses qarışıq görünürsə, vətəndaş təkbaşına qərar verməkdə çətinlik çəkirsə və ya imtinanın səbəbi aydın deyilsə, ixtisaslaşmış hüquqi dəstək almaq çox faydalı ola bilər. Çünki burada sadəcə müraciət etmək deyil, hüquqi mövqeni düzgün qurmaq önəmlidir.
Praktiki addımlar
- Tibbi sənədlərinizi tam toplayın. Xəstəlik tarixçəsi, epikrizlər, analizlər və müayinələr prosesi daşıyan əsas bazadır.
- Müalicə həkimi ilə prosesi koordinasiya edin. Çünki göndərişin əsaslandırılması çox vaxt tibbi izahın keyfiyyətindən asılı olur.
- Həkim-məsləhət komissiyasına rəsmi müraciət edin. Şifahi danışıqla kifayətlənməyin, prosesin rəsmiləşdirildiyinə əmin olun.
- Elektron göndərişin reyestrə daxil edilməsini izləyin. Bu mərhələ gecikərsə, bütün proses uzanacaq.
- TSEK qərarının müddətini nəzarətdə saxlayın. Əsas müddətlər aşılıbsa, səbəbi araşdırın.
- İmtina gəlibsə, dərhal səbəbi aydınlaşdırın. Sənəd, tibbi əsas və ya meyarla bağlı hansı problem olduğu bilinməlidir.
- Hüquqi müdafiə yolunu gecikdirməyin. Xüsusilə sosial müdafiə, əmək hüquqları və pensiya ilə bağlı nəticələr yaranacaqsa, prosesi nəzarətsiz buraxmaq olmaz.
Real həyat nümunələri
Nümunə 1: Göndəriş mərhələsində gecikmə
Bir şəxs uzunmüddətli nevroloji xəstəlik səbəbilə gündəlik hərəkət və əmək fəaliyyəti ilə bağlı ciddi çətinlik yaşayır. Ailə əlillik üçün müraciət etdiyini düşünür, amma sonradan məlum olur ki, həkim-məsləhət komissiyasının qərarından sonra elektron göndəriş vaxtında reyestrə daxil edilməyib. Nəticədə TSEK mərhələsi ümumiyyətlə başlamayıb.
Bu nümunə göstərir ki, müraciət etmək kifayət etmir. Prosesin hansı mərhələdə olduğunu izləmək lazımdır. Əks halda vətəndaş səbəbi anlamadan aylarla gözləyə bilər.
Nümunə 2: İmtinanın səbəbi yanlış başa düşülür
Başqa bir ailədə ağır xroniki xəstəliyi olan şəxs üçün əlillik gözlənilir, lakin imtina verilir. Ailə bunu dərhal haqsızlıq kimi qəbul edir. Sonradan aydın olur ki, problem xəstəliyin mövcudluğunda yox, funksional məhdudiyyətin tibbi sənədlərdə yetərincə konkret göstərilməməsində olub.
Bu nümunə onu göstərir ki, əlillik hüququnda əsas məsələ diaqnozun adı yox, həmin vəziyyətin həyat fəaliyyətinə sabit təsirinin necə sənədləşdirilməsidir. Doğru yanaşma emosional reaksiya yox, səbəbi aydınlaşdırıb sənədləri düzgün qurmaqdır.
Nəticə
Əlilliyin müəyyən edilməsi prosesi sadə tibbi arayış proseduru deyil, sonrakı bütün hüquqların təməlini yaradan hüquqi mexanizmdir. Bu mərhələdə tibbi sənədlərin düzgün hazırlanması, göndərişin vaxtında rəsmiləşdirilməsi, elektron sistemin izlənməsi, TSEK qərarının düzgün anlaşılması və imtina olduqda səbəbin peşəkar şəkildə təhlil edilməsi çox önəmlidir. Çünki əlillik statusu yalnız bir qeyd deyil; bu status reabilitasiya, əmək hüquqları, sosial müdafiə tədbirləri və bəzən əmək pensiyası üçün açar rol oynayır.
Bu məqalə ümumi məlumat xarakteri daşıyır və hüquqi məsləhət hesab edilmir.