Əlilliyi olan şəxslərin hüquqları mövzusu sadəcə sosial yardım və ya pensiya məsələsi deyil. Bu sahə insanın ləyaqətli həyat sürməsi, işləməsi, təhsil alması, reabilitasiya xidmətlərindən yararlanması, gəlir təhlükəsizliyini qoruması və cəmiyyətdə digərləri ilə bərabər iştirak etməsi ilə birbaşa bağlı hüquqi məsələdir. Yəni burada söhbət yalnız tibbi vəziyyətdən yox, həmin vəziyyətin insanın gündəlik həyatına və hüquqlarına necə təsir etməsindən gedir.
Praktikada isə bir çox insan əlilliyin müəyyən edilməsi qaydasını, hansı halda əmək pensiyası verildiyini, iş yerində hansı güzəşt və təminatların mövcud olduğunu və dövlətin bu sahədə hansı öhdəlik daşıdığını tam bilmir. Nəticədə hüquq mövcud olur, amma ondan vaxtında və düzgün istifadə edilmir. Bu da həm sosial müdafiənin gecikməsinə, həm də əmək və pensiya hüquqlarının itirilməsinə səbəb ola bilər.
Problemin izahı
Azərbaycanda əlilliyi olan şəxslərlə bağlı əsas problem təkcə tibbi vəziyyət deyil. Daha böyük çətinlik həmin vəziyyətin sosial və hüquqi nəticələrinin düzgün idarə olunmamasıdır. Şəxs əlilliyin müəyyən edilməsi mərhələsində çətinlik çəkə bilər, göndərişin necə alınacağını bilməyə bilər, elektron proseslərdən xəbərsiz ola bilər, əmək münasibətlərində ona hansı xüsusi təminatların aid olduğunu anlamaya bilər və ya pensiya hüququ yarandığı halda bunu vaxtında rəsmiləşdirməyə bilər.
Məsələnin ikinci tərəfi cəmiyyət və iş bazarı ilə bağlıdır. Əlilliyi olan şəxslər çox vaxt əmək bazarında bərabər imkan əldə edə bilmirlər. Halbuki hüquqi yanaşma onlara yalnız yardım alan şəxs kimi baxmır. Müasir hüquqi modelin məqsədi əlilliyi olan şəxsi passiv müdafiə obyektinə çevirmək deyil, onun müstəqil yaşamaq, işləmək, gəlir əldə etmək, qərarvermədə iştirak etmək və sosial inteqrasiya imkanlarını gücləndirməkdir.
Problemin üçüncü hissəsi sosial müdafiə mexanizmlərinin praktikada tam tanınmaması ilə bağlıdır. Bir çox ailə yalnız müavinət və ya pensiya ilə maraqlanır, amma reabilitasiya, əmək zəmanəti, vergidən güzəşt, qısaldılmış iş vaxtı, əlavə məzuniyyət, işə qəbul kvotası kimi hüquqlardan xəbərsiz qalır. Halbuki qanunvericilik bu sahədə kifayət qədər geniş müdafiə alətləri nəzərdə tutur.
Başqa bir çətinlik də ondan ibarətdir ki, proses bir neçə mərhələdən ibarətdir: tibbi sənədlər toplanır, göndəriş alınır, tibbi-sosial ekspertiza mərhələsi gəlir, bundan sonra əmək hüquqları, pensiya və digər təminatlar ayrıca tətbiq olunmalıdır. İnsan bu mərhələləri bir-birindən ayırmadıqda, hüququnun bir hissəsindən yararlansa da, digər hissəsini nəzərdən qaçıra bilir.
Risklər və nəticələr
Əlilliyi olan şəxsin hüquqlarını bilməməsi bir neçə ciddi nəticəyə səbəb ola bilər. Bunların bir hissəsi birbaşa maliyyə itkisidir, bir hissəsi isə uzunmüddətli sosial və hüquqi çətinlik yaradır.
Sosial təminata çıxışın gecikməsi
Əgər əlilliyin qiymətləndirilməsi prosesi vaxtında başlanmırsa, tibbi-sosial ekspertiza üçün göndəriş alınmırsa və ya qərardan sonra növbəti addımlar atılmırsa, şəxs həm pensiya, həm müavinət, həm də reabilitasiya xidmətlərindən gec yararlana bilər. Bəzən ailə əlillik statusunun müəyyən olunmasını son nəticə hesab edir. Halbuki bu yalnız başlanğıcdır — status verildikdən sonra reabilitasiya ehtiyacları, əmək zəmanətləri, vergi güzəştləri və pensiya hüququ ayrıca araşdırılmalıdır.
Əmək hüquqlarının itirilməsi
Bəzi işəgötürənlər əlilliyi olan şəxsin attestasiyadan keçməmək, gecə işinə yalnız yazılı razılıqla cəlb olunmaq, qısaldılmış iş vaxtı ilə işləmək, 42 təqvim günündən az olmayan məzuniyyət almaq və əmək müqaviləsinin ləğvinə dair xüsusi qorunmadan yararlanmaq hüququnu nəzərə almırlar. İşçi də bu hüquqları bilmirsə, pozuntu aylarla, hətta illərlə davam edə bilər.
Gəlir itkisi və pensiya riskləri
Əlilliyə görə əmək pensiyası üçün zəruri stajın hesablanması, pensiya kapitalı, müraciət forması və tələb olunan sənədlər düzgün təqdim olunmadıqda şəxs pensiyanı gecikmiş alır və ya ümumiyyətlə ala bilmir. Xüsusilə ailələr arasında belə yanlış fikir yayılıb ki, əlillik müəyyən edildikdən sonra bütün sosial təminatlar avtomatik həll olunur. Əslində isə pensiya hüququ ayrıca yoxlanılır və ayrıca müraciət tələb edə bilər.
Cəmiyyətə inteqrasiyanın zəifləməsi
Sosial müdafiənin məntiqi təkcə pul ödənişi verməkdən ibarət deyil. BMT-nin Əlillərin Hüquqları Haqqında Konvensiyasının 28-ci maddəsindən irəli gəldiyi kimi, əlil insanların kafi həyat səviyyəsi, sosial müdafiə, yoxsulluğun azaldılması proqramları ilə bağlı təminatlara çıxışı olmalıdır. Məsələ genişdir: iş, yaşayış, reabilitasiya, səhiyyə, gəlir təhlükəsizliyi və bərabər iştirak bir-birindən ayrı düşünülməməlidir.
Hüquqi əsaslar
Dövlət siyasətinin əsas istiqaməti: bərabər iştirak
Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 94-cü maddəsinin I hissəsinin 1-ci bəndinə uyğun olaraq, əlilliyi olan şəxslər barəsində dövlət siyasətinin əsasları müəyyən edilir: ayrı-seçkilik aradan qaldırılmalı, reabilitasiya təmin olunmalı, sosial inteqrasiya gücləndirilməlidir. Bundan başqa, "Əlilliyi olan şəxslərin hüquqları haqqında" 2018-ci il 31 may tarixli Qanunun 6-cı fəslinə əsasən, dövlət əlilliyi olan şəxslərin həyat şəraitinin yaxşılaşdırılması üçün sosial müdafiə proqramlarından istifadə imkanlarını təmin edir.
Əlillik nədir? Kim əlilliyi olan şəxs hesab olunur?
Hüquqi mənada əlillik — müxtəlif maneələrlə qarşılaşdığı zaman şəxsin digər şəxslərlə bərabər səviyyədə cəmiyyət həyatında tam və səmərəli iştirakına mane olan sabit fiziki, psixi, əqli və ya hissiyyat pozuntularının olmasıdır ("Əlilliyi olan şəxslərin hüquqları haqqında" Azərbaycan Respublikası Qanunu, maddə 1.0.1).
Şəxsin orqanizminin funksiyalarının pozulması faizi, səbəbi və müddəti Dövlət Tibbi-Sosial Ekspertiza və Reabilitasiya Agentliyi tərəfindən onun əlilliyinin qiymətləndirilməsi keçirildikdən sonra qəbul edilmiş qərar əsasında müəyyən edilir. Şəxsin əlilliyinin qiymətləndirilməsi, o cümlədən əlilliyin təkrar qiymətləndirilməsi onun tibbi-sosial ekspertiza müayinəsinə göndərişi müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi orqanın (qurumun) mərkəzləşdirilmiş elektron informasiya sisteminə daxil olduğu tarixdən 10 (on) iş günü müddətində, əlavə araşdırma tələb edildiyi halda isə 15 (on beş) iş günü müddətinə uzadılmaqla keçirilir (yuxarıda qeyd edilən Qanun, maddə 3.1).
Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2022-ci il 13 may tarixli 187 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmiş “Əlilliyin müəyyən olunması meyarları”na əsasən, əlilliyin qiymətləndirilməsi insanın həyat fəaliyyətinin 7 əsas kateqoriyası üzrə aparılır: özünəqulluq bacarığı, sərbəst hərəkətetmə bacarığı, istiqamətseçmə bacarığı, ünsiyyət bacarığı, davranışına nəzarətetmə bacarığı, öyrənmə bacarığı, əmək fəaliyyəti bacarığı. İnsanın həyat fəaliyyətinin bu əsas kateqoriyalarının hər biri üzrə məhdudlaşma dərəcələri (I dərəcə, II dərəcə, III dərəcə) müəyyən edilir
Praktik olaraq orqanizmin funksiyalarının pozulması faizləri kimi 31–60 faiz, 61–80 faiz və 81–100 faiz aralıqları tətbiq edilir. Əlillik - orqanizmin funksiyalarının pozulması müddətləri 1 il, 2 il, 5 il və müddətsiz müəyyən oluna bilər. Bu bölgü sonradan əmək hüquqları, pensiya hüququ, vergi güzəşti tətbiqində əsas götürülür.
Əlillik hansı səbəblərlə müəyyən edilə bilər?
Şəxsin əlilliyi ümumi və xüsusi səbəblər üzrə müəyyən oluna bilər. Ümumi səbəblərə aiddir: ümumi xəstəlik, istehsalat zədəsi, peşə xəstəliyi, Çernobıl AES-də qəzanın ləğvi ilə əlaqədar, hərbi xidmət dövrü ilə əlaqədar, hərbi əməliyyatlar keçirilən zonada olmaqla əlaqədar, terror hadisəsi ilə əlaqədar. Xüsusi səbəblərə aiddir: Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyünün, müstəqilliyinin və konstitusiya quruluşunun müdafiəsi ilə əlaqədar, 1990-cı il 20 Yanvar hadisələri ilə əlaqədar, hərbi xidmət vəzifələrini (xidməti vəzifələri) yerinə yetirməklə əlaqədar, Çernobıl AES-də hərbi xidmət vəzifələrini (xidməti vəzifələri) yerinə yetirməklə əlaqədar. Bu səbəblər pensiya, sosial müdafiə və digər hüquqi təminatların məzmununa təsir edə bilər.
Əlillik necə qiymətləndirilir? TSEK prosesi
Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2020-ci il 16 yanvar tarixli 12 nömrəli Qərarı təsdiq edilmiş “Əlilliyin qiymətləndirilməsi məqsədilə tibbi-sosial ekspertiza müayinəsinə göndərişlərin verilməsi Qaydası”na əsasən, qiymətləndirmə tibbi-sosial ekspertiza müayinəsinə göndərişlərin verilməsi mexanizmi ilə həyata keçirilir. Əlilliyin qiymətləndirilməsi üçün göndəriş tibb müəssisəsinin həkim-məsləhət komissiyası tərəfindən verilir. Komissiya müraciətdən sonra 7 iş günündən gec olmayaraq şəxsin tibbi müayinələrini, o cümlədən xəstəlik tarixlərindən çıxarışları toplayır və müalicənin nəticələrini araşdırır; diaqnozun dəqiqləşdirilməsi məqsədilə şəxs ixtisaslaşdırılmış tibb müəssisəsinə göndərildikdə bu müddət əlavə 10 iş gününədək artırılır.
Araşdırma başa çatdıqdan və Komissiya tərəfindən qərarın qəbul edildiyi gündən sonra 5 iş günündən gec olmayaraq göndəriş tərtib edilir. Göndəriş dərhal Komissiyanın sədri və üzvləri tərəfindən gücləndirilmiş elektron imza ilə imzalanaraq elektron sənəd formasında “Tibbi-sosial ekspertiza müayinəsinə göndərişlərin reyestri”nə daxil edilir və şəxsə bu barədə yazılı və ya elektron qaydada məlumat verilir.
Komissiya tərəfindən göndərişin verilməsindən imtina barədə əsaslandırılmış qərar göndəriş üçün müraciət edilən gün qəbul edilir. Həmin qərardan “İnzibati icraat haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununa və Azərbaycan Respublikasının İnzibati Prosessual Məcəlləsinə uyğun olaraq, inzibati qaydada və (və ya) məhkəməyə şikayət verilə bilər.
Göndərişlər verilməsi müddətləri
Bəzi xəstəliklərdə əlilliyin qiymətləndirilməsi məqsədilə tibbi-sosial ekspertiza müayinəsinə göndərişlər müddət gözlənilmədən verilir. Həmin xəstəliklərin siyahısı “Əlilliyin qiymətləndirilməsi məqsədilə tibbi-sosial ekspertiza müayinəsinə göndərişlərin verilməsi Qaydası”na 1 nömrəli əlavədə öz əksini tapıb. Təkrar əlillik müraciətləri üçün tələb olunan minimal müalicə müddətləri isə Xəstəlik, zədə və ya çatışmazlıqlar nəzərə alınmaqla yuxarıda qeyd edilən Qaydanın 2 nömrəli əlavəsində müəyyən olunub.
Hansı hallarda əlillik müddətsiz müəyyən olunur?
”Çernobıl qəzasının ləğvində iştirak etmiş və həmin qəza nəticəsində zərər çəkmiş vətəndaşların statusu və sosial müdafiəsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 11-ci maddəsinin üçüncü hissəsinə əsasən həmin Qanunun 5-ci maddəsinin birinci hissəsinin 1-ci bəndində göstərilən şəxslərin əlilliyi Çernobıl qəzası nəticəsində əmələ gəldikdə, əlillik müddətsiz müəyyən edilir.
Müddət göstərilməklə müəyyən olunmuş orqanizmin funksiyalarının pozulması 31-60 faiz aralığında ardıcıl olaraq 15 il, 61-80 faiz aralığında ardıcıl olaraq 10 il və 81-100 faiz aralığında ardıcıl olaraq 4 il müddətində müəyyən olunduğu halda, eləcə də fərqli faiz aralıqları üzrə Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2020-ci il 16 yanvar tarixli 11 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmiş “Əlilliyin qiymətləndirilməsi” qaydasının 4.3-cü bəndi nəzərə alınmaqla 15 il əlillik müddəti olduqda, növbəti qiymətləndirmə zamanı əlillik müddətsiz müəyyən edilir.
“Əmək pensiyaları haqqında” və “Sosial müavinətlər haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunları ilə müəyyən edilmiş yaşa görə əmək pensiyası (güzəştli şərtlərlə yaşa görə əmək pensiyası istisna olmaqla) və yaxud sosial müavinət almaq hüququ verən yaş həddinə çatan şəxslərə əlillik müddətsiz müəyyən edilir.
Əmək münasibətlərində əsas zəmanətlər
Əmək hüquqları ilə bağlı ətraflı məlumat: Əlilliyi olan şəxslərin əmək hüquqları →
Əmək Məcəlləsinin 12-ci maddəsinə əsasən, işəgötürənin əsas vəzifələrindən biri əlilliyi olan şəxslərin digər şəxslərlə bərabər səviyyədə əmək fəaliyyəti ilə məşğul olmasını təmin etməkdir. Vətənin müdafiəsi, azadlığı və ərazi bütövlüyü uğrunda hərbi əməliyyatlarda xəsarət (yaralanma, travma, kontuziya) almış və əlilliyi müəyyən edilmiş işçilər attestasiya olunmayan işçilər sırasına daxildir.
Əmək Məcəlləsinin 79-cu maddəsinin 3-cü hissəsinə əsasən, müəssisənin ləğv edilməsi və ya fiziki şəxs olan işəgötürənin fəaliyyətinə xitam verilməsi halları istisna olmaqla, müddətindən asılı olmayaraq, reabilitasiya müəssisəsində və digər reabilitasiya subyektlərində müalicə keçən əlilliyi olan şəxslərlə, həmçinin həmin istehsalatda bədbəxt hadisələr nəticəsində əmək qabiliyyətini itirmiş və ya peşə xəstəliyinə tutulmuş və bunun nəticəsində əlilliyi olan işçilərlə bağlanmış əmək müqaviləsinin işəgötürən tərəfindən xitam verilməsinə yol verilmir. Əmək Məcəlləsinin 91-ci maddəsinə əsasən, orqanizmin funksiyalarının 61–100 faiz pozulmasına görə əlilliyi müəyyən edilmiş işçilər üçün həftəlik iş vaxtı 36 saatdan artıq olmamalıdır. Əmək Məcəlləsinin 98-ci maddəsinə əsasən, əlilliyi olan işçilər gecə vaxtı işlərə yalnız yazılı razılıqla cəlb edilə bilərlər.
Əlilliyi olan işləyən işçilərə 42 təqvim günündən az olmayan əmək məzuniyyəti verilir. Əmək Məcəlləsinin 131-ci maddəsinə əsasən, əlilliyi olan şəxslər ilk iş ili üçün 6 ay gözləmədən məzuniyyət hüququndan istifadə edə bilərlər.
İşə qəbul kvotası
Nazirlər Kabinetinin 22 noyabr 2005-ci il 213 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş “Sosial müdafiəyə xüsusi ehtiyacı olan və işə düzəlməkdə çətinlik çəkən şəxslər üçün kvota tətbiq edilməsi Qaydası”na əsasən:
- 25–50 işçi olan müəssisələrdə: orta illik siyahı sayının 3 faizi, bir iş yerindən az olmamaqla
- 50–100 işçi olan müəssisələrdə: orta illik siyahı sayının 4 faizi; bunun 2 faizi əlilliyi olan şəxslər üçün
- 100-dən çox işçi olan müəssisələrdə: orta illik siyahı sayının 5 faizi; bunun 2,5 faizi əlilliyi olan şəxslər üçün
Vergi güzəştləri
Vergi Məcəlləsinin 102.3-cü maddəsinə əsasən, orqanizmin funksiyalarının 61-100 faiz pozulmasına görə əlilliyi müəyyən edilmiş şəxslərin (müharibə ilə əlaqədar əlilliyi müəyyən edilmiş şəxslər istisna olmaqla), əlilliyi olan uşaqların, daimi qulluq tələb edən əlilliyi olan uşağa və ya orqanizmin funksiyalarının 81-100 faiz pozulmasına görə əlilliyi müəyyən edilmiş şəxsə baxan və onunla birlikdə yaşayan valideynlərdən (o cümlədən övladlığa götürən şəxslərdən) birinin (özlərinin istəyi ilə), arvadın (ərin), himayəçinin və ya qəyyumun hər hansı muzdlu işdən vergi tutulmalı olan aylıq gəliri 200 manat məbləğində azaldılır. Vergi Məcəlləsinin 102.2.4-cü maddəsinə əsasən isə müharibə ilə əlaqədar əlilliyi olan şəxslərin aylıq vergi tutulan gəliri 400 manat məbləğində azaldılır.
Əlilliyə görə əmək pensiyası
Əlilliyə görə əmək pensiyası xəstəlik və ya xəsarət nəticəsində yaranan pozuntuya görə əmək qabiliyyətinin məhdudlaşması ilə əlaqədar təyin olunur. 81–100 faiz pozulmasına görə əlilliyi olan şəxslərə əmək pensiyası üçün ümumilikdə sığorta stajı 5 ildən az olmamalı və əmək qabiliyyətli yaş dövrünün hər tam ili üçün 4 ay sığorta stajı olmalıdır. 31–80 faiz pozulmasına görə əlilliyi olan şəxslərə isə eyni staj şərtləri ilə birlikdə pensiya kapitalının minimum pensiya təminatına imkan verməsi tələb olunur.
Pensiyanın sığorta hissəsi: SH = PSK ÷ (T × K) (PSK — pensiya kapitalı, T — gözlənilən ödəniş müddətinin ayları, K — sığorta davamiyyəti əmsalı). Minimum pensiya məbləği 320 manat-dır. Hərbi qulluqçular üçün 81–100 faiz müharibə əlilliyi olduqda xidmət müddətindən asılı olmayaraq pensiya təyin edilir.