Uşaqla ünsiyyət hüququ: boşanmadan sonra

Boşanma ailə münasibətlərinin formal şəkildə bitməsi demək olsa da, valideynlik hüquq və vəzifələri bununla sona çatmır. Uşağın həm anası, həm də atası ilə sağlam münasibətdə qalması onun psixoloji sabitliyi, sosial inkişafı və hüquqlarının qorunması baxımından olduqca vacibdir.

Azərbaycan qanunvericiliyi valideynlərə uşağın tərbiyəsində iştirak etmək və onunla ünsiyyət saxlamaq baxımından bərabər hüquqlar verir. Bu səbəbdən boşanmadan sonra tərəflər arasında şəxsi narazılıqların yaranması uşağın valideynlərdən biri ilə münasibətdən məhrum edilməsi üçün əsas ola bilməz.

Uşaqla ünsiyyət hüququ yalnız emosional məsələ deyil, ailə hüququ çərçivəsində ciddi hüquqi müdafiə mexanizmləri ilə tənzimlənən bir sahədir. Praktikada bu məsələ aliment, yaşayış yeri, qəyyumluq və hətta əmlak bölgüsü ilə bağlı digər ailə mübahisələri ilə paralel şəkildə gündəmə gələ bilər.

Boşanmadan sonra valideynlərin uşaqla ünsiyyət hüququ

Boşanmadan sonra valideynlərdən biri uşaqla birgə yaşamadıqda belə, onun övladı ilə ünsiyyətdə olmaq hüququ qalır. Uşaqdan ayrı yaşayan valideyn uşağın tərbiyəsində iştirak etmək, onun təhsili və inkişafı ilə bağlı məsələlərdə mövqe bildirmək və onunla müntəzəm əlaqə saxlamaq hüququna malikdir.

Uşaqla yaşayan valideyn isə digər valideynin bu hüququnu əsassız şəkildə məhdudlaşdıra bilməz. Əks halda bu, yalnız həmin valideynin hüququnun deyil, eyni zamanda uşağın öz valideyni ilə ünsiyyət hüququnun da pozulması hesab edilə bilər.

Uşaqla ünsiyyət hüququ məhkəmə qərarı ilə "yaradılan" hüquq deyil. Bu hüquq uşağın doğulduğu andan etibarən mövcud olur. Məhkəmə yalnız mübahisə yarandıqda həmin hüququn hansı qaydada həyata keçiriləcəyini müəyyən edir.

Uşaqla görüşə hansı hallarda məhdudiyyət qoyula bilər?

Valideynin uşaqla ünsiyyət hüququ ümumi qayda olaraq qorunur. Lakin bəzi hallarda bu hüququn məhdudlaşdırılması mümkündür. Əsas meyar hər zaman uşağın üstün mənafeyidir.

Aşağıdakı hallarda məhkəməyə müraciət edilə bilər:

• Valideynlə ünsiyyət uşağın psixoloji vəziyyətinə mənfi təsir göstərirsə
• Uşağın fiziki təhlükəsizliyi üçün risk yaranırsa
• Valideyn uşağın normal inkişafına mane olursa
• Alkoqol, narkotik vasitələrdən sui-istifadə, zorakı və ya qeyri-sağlam həyat tərzi mövcuddursa

Bu kimi hallarda məhkəmə görüşün tam qadağan edilməsi, məhdudlaşdırılması, nəzarət altında keçirilməsi və ya mərhələli şəkildə həyata keçirilməsi barədə qərar verə bilər. Lakin sadəcə keçmiş ər-arvad arasındakı inciklik, qısqanclıq, maddi mübahisə və ya alimentlə bağlı narazılıq görüşlərin qarşısını almaq üçün hüquqi əsas sayılmır.

Uşaqla ünsiyyət məsələsi necə tənzimlənməlidir?

Ən sağlam yol tərəflərin qarşılıqlı razılığa gəlməsidir. Əgər ana və ata sakit şəkildə görüş günləri, saatları, tətil dövrləri, bayramlar və digər vacib tarixlər üzrə razılıq əldə edə bilirsə, bu həm uşağın psixoloji rifahına, həm də gələcək münasibətlərə müsbət təsir göstərir.

Razılaşma mümkün olmadıqda tərəflər mediasiya qaydasına müraciət edə bilərlər. Mediasiya ailə mübahisələrinin məhkəməyə çatmadan həll edilməsi üçün daha çevik mexanizmdir. Burada tərəflər vasitəçinin köməyi ilə ünsiyyət qaydası barədə yazılı razılıq əldə edə bilərlər.

Əgər mediasiya da nəticə verməzsə, məsələ məhkəmə qaydasında həll olunur. Uşaqla ünsiyyət hüququnun təmin edilməsini istəyən şəxs iddia ərizəsi ilə məhkəməyə müraciət edir.

Boşanmış ata və ya ana övladla hansı günlər görüşə bilər?

Bu suala hamı üçün eyni standart cavab yoxdur. Qanun hər ailə üçün vahid görüş cədvəli müəyyən etmir. Uşaqla görüş vaxtı ilk növbədə valideynlərin qarşılıqlı razılığı ilə müəyyən edilməlidir.

Əgər razılıq yoxdursa, məhkəmə konkret ailə vəziyyətini nəzərə alaraq görüş qrafiki müəyyən edir. Burada yalnız həftəsonu görüşləri deyil, həmçinin bayram günləri, məktəb tətili, uşağın doğum günü, valideynin doğum günü və ailə üçün əhəmiyyətli olan digər tarixlər də nəzərə alına bilər.

Bu zaman diqqətə alınan əsas məsələ uşağın yaşı, sağlamlığı, gündəlik rejimi və təhlükəsizliyidir. Bir yaşlı körpə ilə 12 yaşlı yeniyetmə üçün eyni görüş rejiminin tətbiq olunması düzgün hesab edilmir. Kiçik yaşlı uşaqlarla görüşlər daha qısa formatda, daha böyük uşaqlarla isə daha geniş və sərbəst formada müəyyən edilə bilər.

Məhkəmə hansı amilləri nəzərə alır?

Uşaqla ünsiyyətlə bağlı mübahisələrə baxılarkən məhkəmə bir sıra mühüm halları qiymətləndirir. Əsas prinsip tərəflərdən hansının daha çox emosional arqument təqdim etməsi deyil, uşağın maraqlarına hansı qərarın daha uyğun olmasıdır.

Məhkəmənin nəzərə aldığı amillər:

• Uşağın yaşı və sağlamlıq vəziyyəti
• Valideynlə uşağın emosional bağlılıq dərəcəsi
• Valideynin yaşayış şəraiti və iş qrafiki
• Tərəflər arasındakı məsafə
• Uşağın məktəb və ya bağça rejimi
• Yeni ailə vəziyyəti
• Uşağın təhlükəsizliyi və psixoloji sabitliyi

Məhkəmələr həmçinin yalnız fiziki görüşü deyil, digər ünsiyyət vasitələrini də nəzərə ala bilirlər. Telefon danışığı, video-zəng, yazışma da uşağın valideynlə münasibətinin qorunması üçün hüquqi baxımdan əhəmiyyətli hesab oluna bilər.

Uşağın rəyi nəzərə alınırmı?

Bəli, müəyyən hallarda uşağın mövqeyi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Xüsusilə yaşı və psixoloji yetkinliyi buna imkan verən uşaqların fikri ailə mübahisələrinin həllində nəzərə alınmalıdır.

Lakin uşağın rəyi mütləq və dəyişməz meyar hesab edilmir. Məhkəmə uşağın fikrini onun maraqları, təhlükəsizliyi və ümumi inkişafı baxımından qiymətləndirir. Başqa sözlə, uşağın dediyi hər söz avtomatik şəkildə hüquqi nəticə doğurmur, amma ciddi hüquqi göstərici kimi nəzərdən keçirilir.

Valideynlərdən birinin uşağı digərinə qarşı məqsədli şəkildə yönləndirməsi, psixoloji təsir göstərməsi həm etik, həm də hüquqi baxımdan arzuolunmazdır. Belə davranışlar sonradan məhkəmə tərəfindən mənfi qiymətləndirilə bilər.

Baba, nənə, qardaş, bacı və digər qohumların uşaqla ünsiyyət hüququ

Boşanmadan sonra problem çox vaxt yalnız valideynlərlə məhdudlaşmır. Bəzən uşaq bir tərəfin ailəsi ilə — baba, nənə, xala, əmi, dayı, qardaş və bacılarla — münasibətdən də məhrum edilir. Halbuki qanunvericilik yaxın qohumların da uşaqla ünsiyyət hüququnu tanıyır.

Uşaqla yaşayan valideyn digər qohumlarla əlaqənin qarşısını öz istəyi ilə tam şəkildə ala bilməz. Əgər valideynlərdən biri uşağın yaxın qohumlarla ünsiyyətinə etiraz edirsə, aidiyyəti orqanlar bu məsələyə müdaxilə edə bilər. İnzibati müdaxilə nəticə vermirsə, yaxın qohumlar məhkəməyə müraciət etməklə maneənin aradan qaldırılmasını tələb edə bilərlər.

Uşağın ailə bağlarının qorunması onun emosional təhlükəsizliyi və ailə kimliyinin formalaşması üçün ciddi əhəmiyyət daşıyır.

Uşaqla ünsiyyət hüququ üzrə iddia ərizəsi necə verilir?

Məhkəməyə müraciət etməzdən əvvəl adətən mediasiya mərhələsindən keçmək tələb olunur. Bu mərhələ tərəflərə məhkəmə çəkişməsi başlamadan əvvəl razılaşmaq imkanı verir.

Mediasiyada nəticə əldə olunmadıqda iddiaçı məhkəməyə müraciət edə bilər. İddia ərizəsində ünsiyyətin hansı qaydada təmin olunmasının istənildiyi aydın göstərilməlidir: görüş günləri, saatları, gecələmə, tətil günləri, telefon və video əlaqə imkanları kimi məsələlər konkret yazılmalıdır.

Yaxşı hazırlanmış iddia ərizəsində yalnız ümumi şikayət yox, həm də hüquqi əsaslandırma olmalıdır: uşaqla əvvəlki münasibət, qarşı tərəfin maneələri, mövcud sübutlar, şahidlər, yazışmalar, qəyyumluq orqanının rəyi. Bu sahədə peşəkar vəkil dəstəyi xüsusilə əhəmiyyətlidir, çünki kiçik prosessual səhvlər belə nəticəyə birbaşa təsir edə bilər.

Qərarın icra edilməməsinə görə məsuliyyət

Məhkəmə uşaqla ünsiyyət qaydasını müəyyən etdikdən sonra həmin qərarın icrası məcburidir. Eyni qayda mediasiya yolu ilə əldə edilmiş yazılı razılaşmaya da tətbiq oluna bilər.

Əgər valideynlərdən biri müəyyən edilmiş görüş qrafikinə qəsdən əməl etmir, sistemli şəkildə ünsiyyətin qarşısını alırsa, bu halda məsuliyyət doğuran davranış kimi qiymətləndirilə bilər. Davamlı və qərəzli icra edilməmə halları isə daha ciddi məsuliyyət yarada bilər — hətta gələcəkdə yaşayış yeri və tərbiyə ilə bağlı digər məsələlərdə də mənfi rol oynaya bilər.

Nəticə

Uşaqla ünsiyyət hüququ boşanmış valideynə verilən əlavə imtiyaz deyil. Bu, həm valideynin, həm də uşağın fundamental hüququdur. Uşağın hər iki valideynlə, eləcə də yaxın qohumlarla təhlükəsiz və sağlam əlaqəsinin qorunması onun gələcək inkişafı üçün vacib hüquqi və mənəvi əsasdır.

Boşanmadan sonra düzgün hüquqi yanaşma qarşı tərəfi cəzalandırmaq deyil, uşağın üstün mənafeyini qorumaqdır. Ən yaxşı həll yolu razılaşma olsa da, bu mümkün deyilsə, mediasiya və məhkəmə mexanizmləri vasitəsilə hüquqların təmin edilməsi tam mümkündür.

Əgər bu sahədə hüquq məsləhəti almaq, iddia ərizəsi hazırlatmaq və ya ailə hüququ, o cümlədən əlaqəli mülkiyyət qanunu mübahisələri üzrə peşəkar dəstək əldə etmək istəyirsinizsə, məsələyə vaxtında və hüquqi cəhətdən düzgün yanaşmaq son dərəcə vacibdir.

Bu məqalə ümumi məlumat məqsədilə hazırlanmışdır və fərdi hüquqi məsləhəti əvəz edə bilməz.