Hədiyyə edilmiş ev boşanmada bölünürmü?

Boşanma ilə bağlı hüquqi mübahisələrdə ən çox yanlış anlaşılan mövzulardan biri əmlakın hüquqi rejimidir. Xüsusilə də nikah dövründə tərəflərdən birinin adına keçmiş, valideynlər tərəfindən verilmiş, bağışlanmış və ya ailə daxilində "hədiyyə olunmuş" hesab edilən əmlaklarla bağlı ciddi mübahisələr yaranır. Praktikada çox sayda insan belə düşünür ki, nikah müddətində mövcud olan hər bir əmlak avtomatik olaraq ər və arvad arasında yarı bölünməlidir. Halbuki ailə qanunvericiliyi bu məsələyə daha dəqiq və daha hüquqi əsaslarla yanaşır.

Azərbaycan Respublikasının Ailə Məcəlləsində ər-arvadın ümumi birgə mülkiyyəti ilə ayrıca mülkiyyəti bir-birindən aydın şəkildə fərqləndirilir. Nikah dövründə əldə edilmiş hər əmlak ümumi əmlak sayılmır. Əmlakın hansı əsasla qazanıldığı, kimin vəsaiti ilə alındığı, hədiyyə və ya miras qaydasında əldə edilib-edilmədiyi, sonradan həmin əmlaka ümumi vəsait qoyulub-qoyulmadığı, tərəflərin bununla bağlı hansı sənədlərə malik olduğu son dərəcə vacibdir. Yəni məsələ "nikah dövründə olubmu?" sualı ilə bitmir; əsas məsələ "hansı hüquqi əsasla əldə olunub?" sualıdır.

Hədiyyə əmlakı bu baxımdan xüsusi həssas mövzudur. Çünki ailələrdə çox vaxt valideynlər oğluna və ya qızına mənzil alır, torpaq sahəsi verir, ev bağışlayır, avtomobil rəsmiləşdirir, zinət əşyaları təqdim edir və bu əmlaklar sonradan boşanma zamanı mübahisə predmetinə çevrilir. Bir tərəf deyir ki, "bu mənə hədiyyə olunub, mənim şəxsi mülkiyyətimdir", digər tərəf isə bildirir ki, "nikah dövründə əldə olunub, ailə birlikdə istifadə edib, deməli ortaqdır". Məhkəmə isə bu məsələyə emosional yox, hüquqi meyarlarla yanaşır.

Bu səbəbdən hədiyyə əmlakı ilə bağlı mübahisələrdə düzgün hüquqi mövqe qurmaq, Ailə Məcəlləsinin hansı hallarda ayrıca mülkiyyəti tanıdığını, hansı hallarda isə mübahisənin yenə də yarana biləcəyini bilmək çox vacibdir. Aşağıda bu mövzunu praktik və geniş formada izah edirəm.

1. Hədiyyə əmlakı nədir?

Hədiyyə əmlakı dedikdə, şəxsin müəyyən əmlakı əvəzsiz şəkildə əldə etməsi nəzərdə tutulur. Başqa sözlə, həmin əmlak qarşı tərəfə pul ödəmədən, əvəz vermədən, bağışlama yolu ilə onun mülkiyyətinə keçir. Bu, hüquqi baxımdan ailənin ümumi gəliri hesabına alınmış əmlakdan fərqli rejimə malik olur.

Hədiyyə əmlakı daşınmaz da ola bilər, daşınar da. Məsələn, mənzil, torpaq sahəsi, bağ evi, avtomobil, pul vəsaiti, qızıl-zinət əşyaları, məişət texnikası, hətta müəyyən kommersiya payı da bəzi hallarda bağışlama predmetinə çevrilə bilər. Əsas olan odur ki, əmlak konkret bir şəxsin xeyrinə, qarşılıqsız və hüquqi baxımdan əvəzsiz qaydada verilsin.

Ailə hüququ müstəvisində burada mühüm sual yaranır: əgər bu hədiyyə nikah dövründə verilibsə, o zaman bu əmlak ailənin ümumi əmlakı sayılırmı? Cavab hər dəfə "bəli" olmur. Çünki Ailə Məcəlləsi ər-arvadın ümumi birgə mülkiyyətinə daxil olan əmlakları və ayrıca mülkiyyət sayılan əmlakı fərqli şəkildə tənzimləyir.

Praktikada hədiyyə əmlakı ilə bağlı ən çox rast gəlinən hallar bunlardır: valideynlərin öz qızına və ya oğluna mənzil bağışlaması, qohumların torpaq sahəsini bir tərəfin adına keçirməsi, toy zamanı verilmiş bahalı qızıl-zinət əşyaları, ailə yaxınlarının avtomobili bir tərəfə hədiyyə etməsi, bağışlama müqaviləsi ilə verilmiş yaşayış sahəsi və sair. İnsanların əksəriyyəti bu halları məişət qaydaları ilə izah etməyə çalışır, amma məhkəmə üçün əsas olan hüquqi sənəd, maliyyə mənbəyi və əldə edilmə əsaslarıdır.

Burada daha bir vacib fərq var: bir əmlakın ailə tərəfindən birlikdə istifadə edilməsi o demək deyil ki, həmin əmlak hüquqi baxımdan ümumi əmlaka çevrilib. Məsələn, qadına valideynləri tərəfindən bağışlanmış evdə ər də illərlə yaşamış ola bilər. Lakin bu fakt təkbaşına həmin mənzili ümumi birgə mülkiyyət etmir. İstifadə ilə mülkiyyət eyni anlayış deyil — boşanma mübahisələrində bu fərq çox əhəmiyyətlidir.

2. Hədiyyə əmlakı bölünürmü? — əsas cavab

Bu suala qısa və əsas cavab belədir: bir qayda olaraq, hədiyyə əmlakı boşanma zamanı bölünmür.

Azərbaycan Respublikasının Ailə Məcəlləsinə görə, nikah dövründə ər-arvaddan birinin hədiyyə şəklində əldə etdiyi əmlak onun ayrıca mülkiyyəti hesab olunur. Bu hüquqi yanaşma çox vacibdir. Çünki o göstərir ki, nikah dövründə əldə edilmiş hər əmlak mütləq ümumi birgə mülkiyyət sayılmır. Əmlakın əldə olunma əsası burada həlledici meyardır.

Məsələn, qadının valideynləri nikah dövründə ona bağışlama müqaviləsi ilə mənzil veriblərsə, həmin mənzil ümumi qayda üzrə qadının ayrıca mülkiyyəti hesab olunur. Eyni qayda kişi üçün də keçərlidir. Əgər ərin adına bağışlama müqaviləsi ilə torpaq sahəsi keçirilibsə, arvad sonradan həmin torpaqdan pay tələb edə bilməz.

Bu qaydanın məntiqi də aydındır. Ər-arvadın ümumi birgə mülkiyyəti, əsasən, onların nikah dövründə birgə gəlirləri hesabına formalaşmış əmlaka aiddir. Hədiyyə isə ümumi gəlirdən yaranmır — bir şəxsin xeyrinə, ona fərdi qaydada və əvəzsiz verilir. Buna görə də o, ailə mülkiyyəti deyil, həmin şəxsin ayrıca mülkiyyəti kimi qəbul edilir.

Praktikada çox vaxt qarşı tərəf belə arqument irəli sürür: "doğrudur, hədiyyə olunub, amma nikah dövründə istifadə olunub", "ailə birlikdə yaşayıb", "xərcləri birlikdə çəkmişik", "orada hamımız yaşamışıq". Bunlar müəyyən faktiki hallardır, lakin onlar hədiyyə əmlakının hüquqi rejimini avtomatik dəyişmir. Əsas məsələ əmlakın hüquqi mənşəyidir.

Yenə də qeyd etmək lazımdır ki, hüquqda "bir qayda olaraq" ifadəsi əbəs yerə işlədilmir. Çünki bəzi hallarda hədiyyə əmlakı ilə bağlı mübahisə yenə də yarana bilər. Deməli, əsas cavab hədiyyə əmlakının bölünməməsi olsa da, mübahisənin burada bitdiyini düşünmək düzgün olmaz.

3. İstisnalar — nə vaxt bölünə bilər?

Ən həssas sual məhz budur. Çünki insanlar çox vaxt "hədiyyədir, deməli heç bir halda toxunula bilməz" düşüncəsinə qapılırlar. Halbuki bəzi hallarda hədiyyə edilmiş əmlakın özü deyil, onunla bağlı hüquqi nəticələr, dəyər artımı, qoyulmuş ümumi vəsait və ya bağışlama faktının özünün mübahisəli olması səbəbindən iş başqa istiqamətə gedə bilər.

Birinci hal: hədiyyə edilmiş əmlaka sonradan ailənin ümumi vəsaiti hesabına ciddi sərmayə qoyulsun. Məsələn, qadına valideynləri tərəfindən köhnə vəziyyətdə fərdi yaşayış evi bağışlanıb. Sonra ər-arvad nikah dövründə həmin evi əsaslı təmir ediblər, əlavə mərtəbə tikiblər, həyətyanı sahəni abadlaşdırıblar, böyük həcmdə xərc çəkiblər. Belə halda qarşı tərəf əmlakın özündən birbaşa pay tələb etməsə belə, ümumi vəsaitin həmin əmlaka yönəldilməsi və nəticədə yaranmış dəyər artımı ilə bağlı hüquqi tələb irəli sürə bilər.

İkinci hal: bağışlamanın formal xarakter daşıması. Təcrübədə bəzən ailənin ümumi vəsaiti ilə alınmış əmlak sonradan sanki bir tərəfə "hədiyyə olunmuş" kimi rəsmiləşdirilir. Bu, xüsusən yaxın qohumlar arasında baş verən əməliyyatlarda rast gəlinə bilir. Yəni sənəddə bağışlama göstərilir, amma faktiki olaraq əmlak ümumi ailə vəsaiti ilə əldə edilib. Əgər qarşı tərəf bunu sübut edə bilsə, məhkəmə bağışlamanın yalnız formal görünüş yaratdığı nəticəsinə gələ bilər.

Üçüncü hal: hədiyyə edilmiş əmlak satılır və onun əvəzinə yeni əmlak alınır. Məsələn, kişiyə nikah dövründə valideynləri tərəfindən torpaq sahəsi bağışlanıb. Sonradan həmin torpaq satılır və əvəzində mənzil alınır. Əgər tam şəkildə sübut edilirsə ki, yeni mənzil yalnız həmin torpağın satışından əldə olunmuş vəsait hesabına alınıb, ayrıca mülkiyyət mövqeyi müdafiə edilə bilər. Amma yeni əmlak alınarkən ailənin ümumi gəlirindən də istifadə olunubsa, mübahisə mürəkkəbləşir.

Dördüncü hal: sübut problemi. Bəzən əmlak həqiqətən hədiyyə edilib, amma bunu təsdiq edən hüquqi sənəd yoxdur. Qarşı tərəf deyir ki, bu əmlak nikah dövründə əldə olunub və ortaqdır. Digər tərəf isə iddia edir ki, əslində bu mənə hədiyyə olunmuşdu. Məhkəmə burada şifahi bəyanatla kifayətlənmir. Əgər bağışlama faktını təsdiq edən müqavilə, ödəniş mənbəyi, bank sənədləri, bağışlayan şəxsin vəsait imkanı və digər sübutlar yoxdursa, işin nəticəsi gözlənildiyi kimi olmaya bilər.

Beşinci hal: zinət əşyaları. Toy zamanı və ya sonradan konkret olaraq bir tərəfə hədiyyə olunmuş zinət əşyaları, adətən, ayrıca mülkiyyət sayılır. Amma nikah dövründə ailənin ümumi vəsaiti hesabına alınmış qızıl-zinət əşyaları sonradan "bu mənə hədiyyə idi" deyə təqdim olunsa da, məhkəmə yenə də onların maliyyə mənbəyini araşdıra bilər. Yəni hər qızıl əşyanın avtomatik olaraq şəxsi əmlak sayılması doğru deyil.

Altıncı hal: bəzi hallarda hədiyyə edilmiş əmlakın özü bölünmür, amma həmin əmlakdan istifadə, orada yaşama, xərclərin əvəzləşdirilməsi və ya kompensasiya tələbi ilə bağlı ayrıca mübahisə yarana bilir. Bu, xüsusən də tərəflərin uzun illər həmin əmlakda birgə yaşadığı, uşaqların həmin məkana bağlı olduğu hallarda daha aktual olur.

4. Hədiyyə müqaviləsi varsa və yoxdursa

Bu bölmə praktikada ən önəmli hissələrdən biridir. Çünki çox vaxt işin taleyini müəyyən edən məhz sənəd olur.

Əgər bağışlama müqaviləsi varsa, tərəfin hüquqi mövqeyi xeyli güclənir. Xüsusilə daşınmaz əmlakla bağlı bağışlama müqaviləsi notarial qaydada bağlanıbsa və əmlakın mülkiyyəti rəsmi olaraq həmin şəxsin adına keçibsə, bu, məhkəmədə çox ciddi hüquqi üstünlük yaradır. Bu halda qarşı tərəfin "nikah dövründə olub", "birlikdə istifadə etmişik", "orada yaşamışıq" kimi arqumentləri hədiyyə faktını aradan qaldırmır.

Bağışlama müqaviləsi olduqda məhkəmə ilk növbədə əmlakın hüquqi əsasını görür. Müqavilənin tarixi, bağışlayan şəxs, bağışlanan şəxs, əmlakın predmeti və qeydiyyat vəziyyəti aydın olduğu üçün mübahisənin çərçivəsi də daha konkret olur. Belə işlərdə əsas mübahisə çox vaxt artıq əmlakın kimə məxsus olması üzərində yox, sonradan həmin əmlaka ümumi vəsait qoyulub-qoyulmaması üzərində qurulur.

Amma müqavilə yoxdursa, vəziyyət dərhal dəyişir. Praktikada ən çox rast gəlinən problem budur: valideyn pul verir, əmlak övladının adına alınır, amma bağışlama ayrıca sənədlə rəsmiləşdirilmir. Sonradan boşanma zamanı qarşı tərəf əsaslı şəkildə deyir ki, əmlak nikah dövründə əldə olunub, deməli ümumi mülkiyyətdir. Digər tərəf isə bildirir ki, pulu mənim atam verib, bu mənə hədiyyə olunmuşdu.

Burada təkcə söz kifayət etmir. Sübut etmək lazımdır ki, həmin vəsait ailənin ümumi qazancı olmayıb. Bunun üçün bank köçürmələri, pulun kim tərəfindən ödənildiyini göstərən sənədlər, qəbzlər, yazışmalar, şahid ifadələri, hətta bəzi hallarda əmlakı verən şəxsin maliyyə imkanları ilə bağlı məlumatlar da rol oynaya bilər.

Hədiyyə əmlakının sonradan müdafiə olunması üçün bağışlama müqaviləsi yalnız formal sənəd deyil — bu, gələcək mübahisədə hüquqi sipər rolunu oynayır. Məhz buna görə ailələr çox vaxt "öz aramızda məlumdur" prinsipi ilə deyil, düzgün sənədləşdirmə ilə hərəkət etməlidirlər.

5. Real nümunə

Tutaq ki, Emil və Səbinə ailə qurduqdan sonra bir neçə il birlikdə yaşayırlar. Nikahın ikinci ilində Səbinənin valideynləri qızlarına dəstək olmaq məqsədilə bir mənzil alır və həmin mənzili bağışlama müqaviləsi ilə birbaşa Səbinənin adına rəsmiləşdirirlər. Tərəflər uzun müddət həmin mənzildə birlikdə yaşayır, gündəlik xərcləri birlikdə çəkir, evi ailə ocağına çevirirlər.

Bir müddət sonra münasibətlər pisləşir və boşanma prosesi başlayır. Emil məhkəmədə belə iddia qaldırır: mənzil nikah dövründə əldə olunub, tərəflər ailə kimi orada yaşayıblar, mən də həmin evə pul xərcləmişəm, deməli, mənim də payım var. İlk baxışdan bu arqumentlər müəyyən ədalət hissi yarada bilər. Lakin hüquqi baxımdan əsas sual başqadır: həmin mənzil necə əldə olunub? Bağışlama müqaviləsi ilə Səbinəyə verildiyindən bu, onun ayrıca mülkiyyətidir. Emilin orada yaşaması, ailənin həmin evdən istifadə etməsi və gündəlik xərclərin birgə çəkilməsi avtomatik olaraq mənzili ümumi birgə mülkiyyətə çevirmir.

İndi isə başqa detal əlavə edək. Fərz edək ki, mənzil təmirsiz vəziyyətdə olub və sonradan Emil nikah dövründə öz şəxsi zəhməti və ailənin ümumi vəsaiti hesabına orada əsaslı təmir aparıb, əlavə otaq düzəltdirib, isitmə sistemi çəkdirib, ciddi dəyər artıran işlər görüb. Belə olan halda Emil yenə də mənzilin özündən yarı pay tələb etməkdə çətinlik çəkə bilər, amma həmin əmlaka yönəldilmiş ümumi vəsait və ya dəyər artımı ilə bağlı kompensasiya tipli hüquqi mövqe irəli sürə bilər.

Başqa bir nümunədə isə bağışlama müqaviləsi ümumiyyətlə yoxdur. Gülnarın valideynləri ona mənzil almaq üçün pul veriblər, amma pulun hədiyyə olduğu sənədlə rəsmiləşdirilməyib. Mənzil nikah dövründə Gülnarın adına alqı-satqı müqaviləsi ilə alınır. Boşanma zamanı həyat yoldaşı deyir ki, bu əmlak nikah dövründə əldə edilib, deməli ortaqdır. Gülnar isə bildirir ki, pulu valideynləri verib. Burada iş birdən-birə mürəkkəbləşir. Artıq hüquqi sual yaranır: həmin pul doğrudanmı hədiyyə idi, yoxsa ailənin ümumi qazancı da bu alışa qarışmışdı?

Bu real tipli nümunələr göstərir ki, "hədiyyə əmlakı" mövzusu kağız üzərində sadə görünür, amma praktikada çoxlu hüquqi detal daşıyır. Təkcə "bu mənə verilib" demək kifayət etmir. Əsas olan bunu necə sənədləşdirdiyiniz və sonradan necə sübut etdiyinizdir.

6. Nə etməli?

Əgər boşanma ərəfəsindəsiniz və mübahisə predmeti olan əmlaklardan biri hədiyyə edilmiş mənzil, torpaq, avtomobil, qızıl-zinət əşyası və ya başqa ayrıca mülkiyyət xarakterli əmlakdırsa, ilk etməli olduğunuz şey emosional reaksiya vermək deyil, hüquqi vəziyyəti dəqiq müəyyənləşdirməkdir.

Əvvəlcə özünüz üçün aydınlaşdırın:

• Əmlak kimə verilib?
• Hansı tarixdə verilib?
• Bağışlama müqaviləsi varmı?
• Əmlakın alınmasına kimin vəsaiti sərf olunub?
• Sonradan həmin əmlaka ailənin ümumi gəlirindən pul qoyulubmu?
• Təmir, yenidənqurma və ya dəyər artıran işlər görülübmü?
• Qarşı tərəfin pay tələbi hüquqi sənədlərlə əsaslana bilərmi?

Daha sonra bütün sənədləri toplayın. Çıxarış, bağışlama müqaviləsi, alqı-satqı müqaviləsi, bank köçürmələri, qəbzlər, təmir xərclərini sübut edən materiallar, mesaj yazışmaları, pulun kimdən gəldiyini göstərən sənədlər və digər bütün məlumatlar bir yerdə sistemləşdirilməlidir. Ailə mübahisələrində çox vaxt işin taleyi məhz bu sənədlərdən asılı olur.

Bir çox insanlar hüquqi məsləhət almağı gecikdirir və yalnız məhkəmə prosesi başlayandan sonra hüquqi vəziyyəti anlamağa çalışırlar. Halbuki bu tip işlərdə ən düzgün yanaşma əvvəlcədən hüquqi təhlil aparmaqdır. Çünki bəzi hallarda iddia qaldırmaq əvəzinə müdafiə qurmaq daha doğru olur, bəzi hallarda isə əksinə, vaxtında iddia vermək hüququ qorumaq üçün vacibdir.

Nəticə

Hədiyyə əmlakı ilə bağlı əsas hüquqi prinsip odur ki, nikah dövründə ər və ya arvada hədiyyə edilmiş əmlak, bir qayda olaraq, onun ayrıca mülkiyyəti hesab olunur və boşanma zamanı ümumi əmlak kimi bölünmür. Bu, ailə hüququnun əsas və sabit yanaşmalarından biridir. Lakin bu prinsip hər işdə mexaniki qaydada tətbiq olunmur.

Əgər bağışlama faktı düzgün sübut olunmayıbsa, əmlak sonradan ailənin ümumi vəsaiti hesabına ciddi şəkildə yaxşılaşdırılıbsa, formal sənədləşmə ilə faktiki vəziyyət arasında fərq varsa və ya hədiyyə edilmiş əmlakın yerinə yeni əmlak alınarkən ümumi vəsait qarışıbsa, mübahisə daha mürəkkəb hüquqi müstəviyə keçir. Bu halda artıq "bölünür" və ya "bölünmür" sualına tək cümlə ilə cavab vermək olmur.

Hüquqi baxımdan ən vacib məsələ əmlakın kim tərəfindən istifadə olunması yox, hansı əsasla əldə olunmasıdır. Hədiyyə müqaviləsinin olub-olmaması, vəsaitin mənbəyi, sonradan edilmiş xərclər və sübut bazası məhkəmədə həlledici rol oynayır. Buna görə də belə mübahisələrdə ümumi təsəvvürlə yox, konkret hüquqi analizlə hərəkət etmək lazımdır.

Boşanma zamanı hədiyyə əmlakı ilə bağlı hüquqların düzgün qorunması üçün ən doğru yol vaxtında hüquqi məsləhət almaq, sənədləri əvvəlcədən toplamaq və iddia və ya müdafiə mövqeyini peşəkar formada qurmaqdır. Çünki bu kateqoriyadan olan işlərdə xırda görünən bir detal belə nəticəni tam dəyişə bilər.

Bu məqalə ümumi məlumat məqsədilə hazırlanmışdır və fərdi hüquqi məsləhəti əvəz edə bilməz.